A ría de Arousa e o río Ulla latexan coma un corazón que bombea vida, economía e cultura desde tempos inmemoriais. Hoxe, este ecosistema está en perigo: a degradación ambiental, a contaminación, a explotación ansiosa dos seus recursos e o cambio climático estano levando a un punto crítico. É hora de tomar medidas contundentes e xenerosas. Entre elas, o recoñecemento da personalidade xurídica deste sistema natural, tal e como se fixo co Mar Menor. É un paso valioso, fundamental e urxente.
A natureza ten dereitos
A ría de Arousa é moito máis que unha paisaxe fermosa ou un destino turístico. É a fonte de subsistencia de milleiros de familias que dependen da pesca, do marisqueo e dos servizos vinculados. Con todo, a diminución drástica da produción marisqueira, con caídas inauditas na captura de berberecho e de ameixa fina e babosa, reflicte unha crise de enormes dimensións. Os datos do sector non deixan lugar a dúbidas: imos cara a unha creba ecolóxica e económica de efectos descoñecidos.
O río Ulla é arteria fluvial que alimenta a ría. Tamén está ameazado. Verteduras industriais, e doutras, cambios no caudal polo baleirado descontrolado de encoros e proxectos industriais coma a macroplanta de celulosa de Altri ou a reapertura da mina de Touro representan perigos definitivos para a calidade da auga e a biodiversidade. Se non se toman medidas protectoras decisivas, as consecuencias non terán volta atrás.
Este cadro pon diante de nós a necesidade dun cambio de enfoque na forma en que vemos e tratamos a natureza: deixar de vela coma un simple obxecto de explotación e empezar a recoñecela coma un suxeito con dereitos propios. En lugar de tratar estes problemas coma rutinarios conflitos de intereses económicos con tanxentes políticas, é momento de asumir a interdependencia entre nós, os humanos, e o ecosistema onde vivimos. Protexer a natureza non é só unha cuestión ambiental, senón unha necesidade para garantir a nosa propia supervivencia e benestar.
Personalidade xurídica: posibilidade verdadeira
O recoñecemento xurídico dos ecosistemas non é unha utopía. No mundo, ríos coma o Whanganui en Nova Zelandia e o Atrato en Colombia foron dotados de dereitos propios, permitindo a súa defensa legal e garantindo a protección. En España, o Mar Menor foi pioneiro neste camiño. Xa non toca inventar, só temos que seguir este exemplo: dotar de personalidade xurídica ao sistema Ulla-Arousa permitiría que o ecosistema tivese representantes legais que velasen pola súa integridade, promovendo a súa protección e actuando xudicialmente na súa defensa cando fora preciso.
Este recoñecemento non é só un acto simbólico. Implica a creación dun marco legal que garanta a súa conservación, establecendo un plan de xestión sustentable, fortalecendo a regulación ambiental e asegurando o cumprimento das normativas. Nun contexto onde os intereses económicos adoitan impoñerse ás necesidades da poboación e aos dereitos ambientais, esta ferramenta pode marcar unha diferenza capital.
O recoñecemento de dereitos á natureza é unha acción de supervivencia, impulsada pola urxencia de protexer ecosistemas vitais para o planeta e os seres vivos. Adoptar este enfoque para asegurar a preservación das contornas naturais e os servizos ecosistémicos dos que dependemos veciños e cidadáns é un camiño a abrir sen demora aquí mesmo.
O fracaso ante a cobiza
As institucións públicas demostraron unha preocupante incapacidade para defender o ben común e a sustentabilidade dos ecosistemas fronte ás presións de grandes empresas con intereses depredadores. A falta de vontade política e a permisividade ante a explotación descontrolada levan, cada vez máis, a unha degradación ambiental difícil de reverter. A ría de Arousa e o río Ulla son testemuñas de como a cobiza de certos sectores industriais se impón sobre o dereito das comunidades a unha contorna saudable e sustentable. Sen mecanismos legais que outorguen protección efectiva a estes ecosistemas, o seu deterioro continuará en mans de intereses que priorizan o beneficio económico crudo sobre a supervivencia das xeracións futuras.
A responsabilidade compartida
A conservación do río Ulla e a ría de Arousa non é só tarefa dos mariscadores, mariñeiros ou dos colectivos ecoloxistas. É unha responsabilidade de toda a sociedade. Os cidadáns, todos e cada un, desde a academia hasta quen bebe da auga do río ou quen goza das praias no verán, deben esixir ás administracións que actúen de forma decidida e valente. As institucións deben apostar por políticas que prevalezan a protección do medio ambiente e a saúde da poboación sobre os intereses de curto prazo. E os sectores produtivos deben comprometerse con prácticas sustentables que garantan a viabilidade económica sen arriscar máis o futuro do ecosistema.
Estaremos a tempo de actuar? Non o sei, fáltanme coñecemento para tanto. Pero a ollos vista, o marxe redúcese moi rapidamente. Recoñecer a personalidade xurídica do sistema Ulla – Arousa é unha medida innovadora e excepcional, pero necesaria. E temos de quen aprender no Mar Menor. Non se trata só de protexer un ecosistema, senón de garantir o futuro destas augas, desta terra e das xeracións vindeiras. Porque defender o Ulla e a ría de Arousa é defender a nosa propia supervivencia. E se non aínda o entendemos, malpocados.
Toño Nóvoa, 15 de marzo de 2025
