Desembarcou no porto de Vigo o 7 de agosto de 1924, cargada de cámaras e acompañada do seu pai, que levaba o diario da expedición. Chamábase Ruth Matilda Anderson, de Nebraska. A Hispanic Society of America, con sé en Nova York, mandábaa ao norte de España para deixar constancia dun modo de vida que, segundo alí crían, a industrialización e a modernidade varrerían de contado. Percorreron o país nun Ford de aluguer cun chofer francés, e a pé e a cabalo alí onde o automóbil non chegaba, improvisando un cuarto de revelado nas fondas onde paraban.
Anderson ficou trece meses, e volveu a finais de 1925, esa vez cunha colega da institución, Frances Spalding. Fotografou mercados, camiños, fiadeiras, portadoras, palilleiras, mulleres tirando dunha rede; en Galicia, deixou anotado, precisamente, que por cada home había cinco mulleres. Tomou leccións de castelán na Coruña, aprendeu tamén galego e chegou a traducir a Rosalía. Do seu libro Gallegan Provinces of Spain (1939) segue sen haber edición na nosa lingua, oitenta e sete anos despois, un feito que di moito acerca do país que somos.
A nova chegou a segunda semana de setembro: a Hispanic Society comezou a abrir o fondo Ruth Matilda Anderson en liña e de balde. Trátase de 5000 imaxes anotadas, das que ata o de agora só coñeciamos unha décima parte. Había moita xente a agardar esta oportunidade de ver agrandada a fiestra coa que a lente de Ruth Matilda Anderson permitiu asomármonos á nosa historia.
Non foi por falta de medios que ningún fotógrafo galego fixera antes nada parecido. Había profesionais, e moi bos: Xosé Suárez, Ramón Caamaño, Ksado; quizá o que non había entre os de aquí era a idea de que retratar o día a día do rural merecese gastar unha placa. As fotos quedaban para o extraordinario: a voda, o defunto composto, o retrato que había que mandarlle ao que estaba fóra. Unha muller cun feixe na cabeza indo á feira non era acontecemento; era un día laborable. A historiadora Ana Cabana, que ten estudado a fotografía como fonte para a historia rural en clave de xénero, propón que ollemos esa parte da sociedade que non concitou o interese do obxectivo, e preguntármonos «polos ángulos mortos ou puntos cegos, polo que quedou fóra de plano». Cara aí chantou Anderson a súa mirada.
Mandárona retratar un mundo que se ía, e de súpeto o golpe militar, a guerra e a ditadura de Franco atrasaron esa modernización case trinta anos, de xeito que o que Ruth Matilda Anderson acabou por fotografar non foi o final dunha época, senón o comezo dunha longa prórroga. Eramos iso: un país pobre, traballado ata a extenuación, sostido por mulleres solteiras e viúvas de vivos e de mortos, que Anderson retratou sen unha pinga de condescendencia pero coa poesía da enteireza: ao pé dunha fotografía de sega, feita en Pazos no verán de 1925, queixábase de que a imaxe non recollía a beleza rítmica daqueles movementos fortes e lixeiros.
O cotián non se ve desde dentro: só lle chega a quen aínda se asombra del. Son esas imaxes que fixo quen cruzou un océano e se puxo a aprender a lingua na que aquelas mulleres lle contaban o que estaban a facer. Aquilo que parecía non merecer unha placa fotográfica resultaba, exactamente, o que para Ruth Matilda Anderson era o máis necesario de plasmar: unha época e unha dignidade contida. A memoria de nós.
