Hipócrates advertía xa no século V antes de Cristo que os lugares pechados, sen circulación de aire nin renovación, producían enfermidade. Daquela crenza nacía a teoría das miasmas. Non era cientificamente exacta, pero si revelaba unha intuición fonda: aquilo que non se renova acaba por adoecer.
Sen ánimo de esaxerar ou polemizar, as Letras Galegas atópanse, en certo sentido, nunha situación de estancamento. Non están mortas, nin moito menos, pero quizais levan tempo respirando o mesmo aire. Conservan prestixio institucional, producen programacións, exposicións e discursos, pero dentro dun modelo que foi volvéndose progresivamente previsible: coñecemos de antemán os ritmos, os xestos e o ton das celebracións. Cando unha cultura perde capacidade de sorpresa, converte os seus símbolos en rutina ou simple liturxia. Tamén convén preguntarse onde está a implicación real da xente e o pouso que deixan os autores homenaxeados e as súas obras.
Solucións? Podemos volver os ollos á idea primixenia dos seus fundadores, en 1963, cando desde a RAG se propuxo honrar “o latexo material da actividade intelectual galega”. Por que non converter as Letras nunha Festa da Literatura Galega, aberta e participativa? O Sant Jordi catalán demostra que un libro e unha rosa nas rúas xeran máis centralidade cultural ca moitas programacións institucionais. Non se trata de imitalo, senón de aprender del: a cultura que acontece no espazo público convoca; a que se celebra en salas pechadas tende ao miasma. Talvez tamén conviría reducir a frecuencia das homenaxes e abandonar a necesidade de escoller un persoeiro cada ano. Facelo cada dous, por exemplo, permitiría un traballo máis demorado, rigoroso e profundo.
Hai outras posibilidades. Por que non romper tabús e honrar un autor vivo, escollido por un xurado amplo e representativo da sociedade civil galega? Mesmo podería ensaiarse unha combinación de homenaxeados vivos e finados, sen o límite actual dos dez anos tras a morte.
Outra opción sería converter o Día das Letras no premio literario de referencia do que hoxe carece este país. Escoller cada ano un escritor en activo pode xerar, ademais, o debate, a discrepancia e a viveza que toda cultura necesita: mover marcos e evitar liturxias. O importante é perder o medo a discutir, con seriedade e ousadía, novas formas de revitalizar esta celebración cultural.
O gran paradoxo das Letras Galegas é que xeran homenaxes sen ter ampliado verdadeiramente a comunidade lectora. É un tema complexo que cómpre abordar con afouteza e desde o consenso institucional e colectivo. Non hai solucións máxicas, pero unha posible é constatar que Galicia, polas súas características de sistema minorizado, precisa un espazo estable —un Museo da Literatura Galega ou unha gran Casa da Escrita— que non sexa un almacén de vitrinas silenciosas, senón un lugar vivo onde os textos se presenten, se lean, se escoiten, se discutan e se apropien polo conxunto da cidadanía. Un espazo onde Rosalía, Cunqueiro, Ferrín ou Luísa Villalta —e tamén autores ausentes das Letras, como Eusebio Lorenzo Baleirón— non aparezan como figuras inmóbiles, senón como voces que continúen a interpelar o noso país.
O gran risco das culturas pequenas non é só esquecer os seus autores, senón momificalos. Os escritores non existen para seren contemplados desde a distancia. Existen unicamente polos seus textos: para seren lidos, discutidos, contraditos e apropiados por novas xeracións. Galicia non demostra a súa fortaleza pola capacidade de lembrar os seus creadores, senón por seguir a necesitalos. Ás veces unha cultura non precisa máis monumentos. Precisa simplemente abrir as fiestras.
