O escritor, filólogo, docente e académico Xesús Alonso Montero faleceu este xoves en Vigo aos 97 anos, deixando tras de si unha traxectoria decisiva na configuración da crítica, da historia literaria e do pensamento galeguista contemporáneo. A Real Academia Galega, da que foi membro desde 1993 e presidente entre 2013 e 2017, anunciou o seu pasamento e salientou o seu papel como figura central da cultura galega.
Unha vida dedicada á lingua e á literatura
Nado en Vigo en 1928, licenciouse en Filoloxía Románica e doutorouse na Universidade de Salamanca cunha tese sobre a lingua e o estilo de Curros Enríquez, antes de se converter en catedrático de Literatura Galega na Universidade de Santiago de Compostela. Ao longo da súa carreira exerceu o maxisterio no ensino medio e universitario, ata gañar en 1991 a cátedra compostelá, desde a que formou xeracións de filólogos e especialistas en literatura galega.
A súa produción científica e divulgativa, vizosa e moi influente, abarcou os estudos literarios sobre autores galegos e doutras linguas, a sociolingüística, a creación propia e un intenso labor como colaborador na prensa.
Intelectual comprometido e pioneiro da sociolingüística
Alonso Montero foi un dos pioneiros na análise sociolingüística do caso galego, conectando o estudo da lingua coa realidade social, política e histórica do país. O seu compromiso cívico e político, ligado ao PCE desde 1962, valeulle episodios de represión durante a ditadura franquista e orientou unha parte substancial das súas investigacións cara ás letras galegas e españolas da II República, a Guerra Civil, o franquismo e o exilio.
Como investigador e divulgador, combinou a erudición coa vontade de intervención pública, asumindo a literatura como espazo de memoria e conciencia crítica.
Biógrafo de referencia de autores galegos
Ao longo de décadas, Alonso Montero construíu un mapa biográfico e crítico de moitas das grandes figuras da cultura galega contemporánea. Estudou con detalle a vida e a obra de Luís Seoane, Lorenzo Varela, Curros Enríquez, Castelao, Celso Emilio Ferreiro, Neira Vilas, Leiras Pulpeiro, Luís Pimentel, Ben-Cho-Shey, Otero Pedrayo, Ánxel Fole, Ramón Piñeiro ou Rosalía de Castro, entre outros.
Tamén prestou atención singular aos poetas doutras linguas vertidos ao galego, como María Victoria Moreno ou Federico García Lorca, e a autores de expresión castelá, catalá e portuguesa, así como á poesía popular de tradición oral, desde a lírica medieval ata os chamados “séculos escuros”.
Escritor, ensaísta e home de prensa
Ademais da súa faceta como crítico e investigador, Alonso Montero cultivou as letras en primeira persoa: foi ensaísta, narrador, poeta, dramaturgo e prolífico articulista. A súa voz estivo presente durante décadas nos medios de comunicación, nos que interveu con clareza e contundencia en debates sobre lingua, ensino, memoria histórica e cultura democrática.
O seu discurso de ingreso na RAG, en 1993, baixo o título Manifestos en verso en favor da poesía civil nos primeiros tempos da Posguerra na Galicia da Terra e na Galicia Emigrante (1939-1962), xa anunciaba unha das súas liñas centrais: a defensa da poesía como ferramenta de conciencia cívica.
Reaccións e pesar no ámbito institucional e cultural
O falecemento de Alonso Montero provocou unha ampla onda de pesar en institucións, partidos e entidades culturais. O Consello da Cultura Galega, do que foi primeiro vicepresidente, cualificouno como “unha das figuras esenciais da cultura galega contemporánea” e lembrou o seu papel determinante nos inicios da institución. A súa presidenta, Rosario Álvarez, subliñou a perda como un “pesar profundísimo” e destacou o seu perfil de intelectual comprometido, cunha intensa proxección social e cultural.
Editorials como Xerais e Galaxia, entidades como a Asociación Galega de Editoras, a Fundación Otero Pedrayo ou a Fundación Rosalía de Castro, así como numerosos escritores e persoas do mundo da cultura, difundiron mensaxes de gratitude e despedida.
A despedida da USC e da Xunta
A USC manifestou o seu fondo pesar polo pasamento de quen foi catedrático de Literatura Galega e presidente da RAG, lembrando o acto de homenaxe celebrado na Facultade de Filoloxía en 2023, polo seu 95 aniversario, no que foi definido como autor de páxinas xa imprescindibles da historia da literatura galega.
Pola súa banda, o presidente da Xunta, Alfonso Rueda, salientou que Galicia perde “un dos pensadores máis relevantes da Galicia contemporánea”, ao tempo que puxo en valor que permaneza a súa obra como legado duradeiro para a cultura e a sociedade galegas.
