Confeso que sinto unha atracción moi especial polas toniñas, eses cetáceos de pequeno tamaño e constantes brincos que acompañaron -como se abriran paso- ao buque “Río Francolí” (se mal non lembro da Compañía Trasatlántica) no que viaxei de neno dende o Porto da Luz (Gran Canaria) ao de Vigo, a principios dos anos 50 do século pasado. Dos tres días e catro noites de travesía, pasei moitas horas contemplando as evolucións dunha familia de toniñas a escasos metros da proa do buque-correo e, entre o lusco e o fusco, escoitando as cancións dos mariñeiros que se acompañaban dun acordeón entre as que nunca fallaba “Adiós, mujer; adiños para siempre adiós”…
Pois as toniñas, tan familiares no Atlántico galego, poden mudar de mares a causa do cambio climático (que leva a augas máis frías o peixe que comen), o tránsito permanente de barcos e, probablemente, os aeroxeradores mariños.
A toniña non se ve con facilidade. Din os especialistas que é debido ao seu carácter tímido e, ao mesmo tempo, pola falta de observacións directas sobre a especie.
Din asé mesmo que hai pouca literatura científica sobre este cetáceo, que é o de menor tamaño de todo o Atlántico Norte. De feito, non existen datos exactos sobre o número de exemplares que nadan en augas galegas, se ben os censos cifran entre 300 e 500 os que integran un dos últimos redutos mundiais ou “santuario” desta especie.
Mais un informe realizado polo Bottlenose Dolfihn Research Institute (BDRI), con sede no Grove, publicado na revista Marina Biology, advirte que os parques eólicos mariños que poderían construirse no litoral galego, así como o tráfico marítimo, son as principais ameazas dunha especie que “xa está en perigo de extinción”.
O director do devandito instituto e ecólogo, Bruno Díaz, reciomenda recoñecer con urxencia a ecoloxía e o comportamento das toniñas, porque “se non, imos quedar sen elas”.
Este cetáceo, xa desaparecido no Mediterráneo, pero presente ao longo de toda a costa atlántica peninsular -con maior concentración de exemplares entre Fisterra e Porto (Portugal)- atópase nunha situación comprometida e, ao non se tomar medidas que garantan a súa conservación. corre o risco de pasar, como a toniña do Golfo de California, por un grave declive ata case a súa extinción.
Os propios pescadores pasaron de perseguilos (coidaban que espantaban e mesmo comían grandes cabtidades do peixe que eles pescaban) a protexelos, por decatarse de que, en boa medida, eran indicadores dos bancos de peixe.
Ao longo de oito anos, o Instituto grovense estudou 287 grupos de toniñas e un total de 1.383 indivíduos, quedando claro que se moven pola comida. Por este motivo sábese por que aparecen nuns sitios e non noutros.
Non hai estudos de distribución sobre as especies que consumen e moito menois das non comerciais. Foron avistados centos de exemplares variables como a temperatura das augas, que poderían influir no seu comportamento.
Un dos factores que máis negativamente impactan sobre as toniñas é o tráfico mariño, porque onde hai moitos barcos a motor, as toniñas non queren estar.
As capturas accidentais da pesca tamén significan unha ameaza para as toniñas, que teñen unha taxa de supervivencia anujakl do 82%, cuestión que xustifica que, en 2019, o Comité Científico de Conservación aprobara o cambio de categoría de conservación, pasando de “vulnerable” a estar “en perigo de extinción”, o que indica unha mortaldade aditiva incompatible coa viabilidade desta poboación.
No declive da especie en augas ibéricas tamén pode xogar un papel decisivo a enerxía eólica mariña, especialmente no sur das Illas Cíes e o último sector da costa norte, polo que se recomenda a realización de estudos detallados de cara á posible implantación de eólicos nestas zonas.
Segundo o director do Instituto do Grove xa citado a toniña é difícil de estudar: é tímida, esquiva, de pequeno tamaño e só se deixa ver se o mar está en calma.
Deben imprantarse medidas sociais para frear o seu declive, e a súa conservación tamén depende de implicacións socioeconómicas como a regulación da pesca en certas zonas especialmente sensibles ou ben en determinados períodos do ano nos que a presenza destes cetáceos é moi alta.
