A historia, entendida como disciplina científica, cumpre unha función esencial na construción
da identidade colectiva das comunidades humanas. Como sinala Pierre Nora, “a memoria
cristalízase e refúxiase en lugares cando xa non existe unha memoria viva” (Nora, 1984). As
efemérides constitúen precisamente un deses lugares de memoria, ao permitir a actualización
periódica do pasado e a súa reinterpretación desde o presente.
No caso de Ribeira, a coincidencia de varias conmemoracións significativas —120 anos do
título de cidade, 90 anos do asasinato de Lustres Rivas, 90 anos do nacemento de Xosé
Ramón Barreiro Fernández e 120 anos da construción do altar maior da igrexa de
Santa Uxía, obra de Maximino Magariños, ofrece un marco idóneo para reflexionar sobre
a evolución histórica, o pensamento intelectual e a conservación do patrimonio local.
O outorgamento do título de cidade a Ribeira en 1906 (23 de marzo), debe ser
interpretado dentro dos procesos de modernización que afectaron ás vilas costeiras galegas
desde finais do século XIX. Autores como Ramón Villares teñen sinalado que a expansión da
economía mariñeira e a articulación dun incipiente tecido urbano foron factores
determinantes na configuración dun novo modelo de centralidade local (Villares, 1982).
Ribeira exemplifica este proceso, ao consolidarse como núcleo económico e administrativo
de referencia no Barbanza. O recoñecemento institucional como cidade supuxo a
formalización dun status que reflectía unha realidade social xa existente, marcada polo
dinamismo económico e pola crecente complexidade das relacións sociais.
Neste contexto histórico sitúase a figura de Manuel Lustres Rivas (10 de novembro),
compañeiro de Castelao e asasinado hai 90 anos, cuxa traxectoria intelectual, xorrnalística e
política debe ser entendida como parte da tradición do intelectual comprometido galego do
primeiro terzo do século XX. Como sinala Justo Beramendi, o papel dos intelectuais neste
período foi fundamental na articulación dun discurso político e cultural orientado á
modernización de Galicia (Beramendi, 2007). Lustres Rivas destacou pola súa actividade
xornalística e pola súa implicación política, empregando a palabra escrita como ferramenta de
intervención pública. A súa figura ilustra a conexión entre historia local e historia xeral, así
como a importancia dos actores individuais nos procesos colectivos.
A efeméride dos 90 anos do nacemento do meu curmán Xosé Ramón Barreiro
Fernández (2 de decembro), permite introducir unha reflexión sobre o papel da
historiografía na construción da memoria histórica. Barreiro é considerado un dos principais
renovadores dos estudos históricos en Galicia, especialmente no ámbito do pensamento
político e das ideoloxías contemporáneas. O seu enfoque metodolóxico, baseado no rigor
documental e na análise crítica das fontes, insírese na liña da historiografía social e política
defendida por autores como Josep Fontana, para quen “a historia é unha ferramenta de
comprensión do presente” (Fontana, 1992). A obra de Barreiro contribuíu decisivamente a
superar visións esencialistas do pasado galego, ofrecendo interpretacións complexas e
contextualizadas.
No plano do patrimonio material, a conmemoración dos 120 anos da construción do altar
maior e imaxes da igrexa de Santa Uxía de Ribeira(abril 1906), obra do mestre compostelán,
Maximino Magariños, remite á importancia da arte sacra como fonte histórica. Tal e como
subliña Xosé Ramón García Iglesias, o patrimonio artístico relixioso galego debe ser
analizado non só desde unha perspectiva estética, senón tamén como expresión dunha
realidade social e cultural concreta (García Iglesias, 1996). O altar maior de Santa Uxía
constitúe un documento material que permite estudar técnicas, estilos e valores simbólicos
propios da súa época, ademais de funcionar como elemento vertebrador da memoria colectiva
da comunidade.
A análise conxunta destas efemérides confirma a necesidade de adoptar unha visión integral
da historia local, na que institucións, individuos e bens patrimoniais sexan considerados como
elementos interrelacionados. Como advirte Paul Ricoeur, a memoria histórica require un
equilibrio constante entre lembranza, interpretación e crítica (Ricoeur, 2000). Sen ese
exercicio reflexivo, o pasado corre o risco de ser reducido a unha mera celebración acrítica
ou, pola contra, condenado ao esquecemento.
Manter viva a historia e o patrimonio de Ribeira implica asumir unha responsabilidade
colectiva baseada no coñecemento rigoroso, na conservación do mesmo e na difusión do
pasado entre a cidadanía. As efemérides aquí analizadas non deben entenderse como actos
conmemorativos illados, senón como ocasións privilexiadas para reforzar a conciencia
histórica e o vínculo entre memoria e identidade. Só desde esta perspectiva é posible garantir
unha relación madura e construtiva co pasado, capaz de orientar o futuro da cidade.
Xosé María Fernández Pazos. Historiador, xornalista. Cronista Oficial de Ribeira
