“Cebola” foi a miña primeira verba galega que, conscientemente, souben pronunciar, entender e aplicar. Cebola era a que miña nai botaba á tortilla, á caldeirada, á empanada, ao peixe fritido cando este xa estaba no prato.
Meus pais eran galegos. Como tamén o foron os dos seus antergos. Así o evidencian os nosos apelidos: Luaces/Trinquete/Villabrille, por parte de pai; Teijido (sempre coñecidos polos Teixido)/Pena/Novo pola da nai. Son e síntome galego, sen prexuizo ningún a este respecto, malia ter sido educado en castelá polo feito de me ter criado -ao igual que os meus tres irmáns- fóra de Galicia.
Do idioma galego coñecín, como digo, a verba “cebola” e a importancia desta, de cando iamos ao Porto da Luz, en Las Palmas de Gran Canaria, onde os nosos pais se xuntaban con outras familias asimesmo galegas para falar das súas coitas (nunca de Franco e o franquismo, que o tiñan prohibido) e saborearmos empanadas ben enceboladas, regadas para eles con viño canario e para nós con auga. Entre eles, os pais, falaban en galego. Con nós, en castelán, idioma este que empregabamos cos amigos, nos colexios e no contacto cotián con calquera persoa da contorna (mesmo con Fernandito, un portugués zapateiro, e Fidelina, a súa dona, asimesmo portuguesa).
Con esta bagaxe idiomática chegamos a Galicia, novo destino de meu pai. De primeiras, ao actual municipio de Cariño, onde naceramos meus pais e eu; e de Cariño, a Riveira, cruzando a ría de Arousa dende Vilagarcía no histórico “vapor” que facía escala na Illa de Arousa. Chegamos de noite a Ribeira, após disfrutar dunha inesquecible panorámica do malecón absolutamente alumeado por farolas de barras fluorescentes. Tiven a impresión de que chegabamos a unha gran cidade.
Fomos vivir ao número 3 da rúa Cervantes, en Bandaurrío, a escasa distancia dunha fonte e lavadoiro secos e unha fonte de tres canos que subministraba auga a unha veciñanza numerosa.
O meu primeiro contacto cun riveirense foi na mañá do seguuinte día ao da chegada. Fun camiñando ata a rampla que había a carón do mercado municipal de froitas e legumes a onde algunhas persoas acodían para guindar á praia baldes cheos de verteduras con detritos humanos (abundaban as casas sen auga corrente nen recollida de fecais).
No peirao de Cerqueiras vivín a experiencia de falar con alguén ao que non entendía: viña nunha embarcación que confundín, vítima do meu descoñecemento, cun pequeno drakkar (souben dempois que era unha dorna, con vela de trincado ou trapezoidal). O home que a tripulaba largou unha corda ao peirao e berrou “turra e amarra o cabo, rapás”. Non entendín nada e nada fixen. Dende a embarcación (dorna), outro berro: “Non oes ou que?”. Eu, coma un parvo, sen me mover. O home salta da dorna ao peirao, amarra o cabo, ven cara a min e dame unha case que labazada. Revólvome. Outro berro: “És parvo, ou que carallo?”.
Boina, pantalón e botas de augas, o home saltou da rampla á dorna e a min fervíame a orella. Fun á casa. Meu pai preguntou que fixera. Contèille a miña experiencia, clarexando que eu non fixera nada e que aquel indivíduo (souben dempois que se chamaba Ciprián e que era unha boa persoa), dixen, era “unha mala besta”. Meu pai esmendrellábase coa risa e quitou importancia ao pasado dicindo que a falaría con el, que eran amigos. Supoño que nin o era nin tampouco se coñecían, pero fiquei tranquilo: meu pai era máis alto, máis novo e máis forte. A ver se o da dorna podía con el.
Así aprendín máis cousas do galego que nada tiñan que ver coa cebola (esta, en Ribeira, era “sebola”, equivalente á “sebolla” canaria, e para min todo comezou ahí, en Riveira, que así se escribía daquela. Porque houbo un tempo no que non se celebraba o Día das Letras Galegas pero a xente falaba galego e pouco, moi pouco, o castelán. En min naceron así o idioma, o sentimento, o mar e o desexo de que todos os días foran de festa para as letras galegas.
(Nun día de chuvieiras, nubes de chumbo, sol, lembranzas e a figura inmensa de Luisa Villalta, coruñesa, no pensamento, cheo este de música, debuxos e poemas neste 17 de maio de 2024 no que O Barbanza, coma cada día, pode ler en galego. A mellor homenaxe a Luisa Villalta, compromiso puro.
