“As palabras falan soas” – Alberto Barciela

A Darío Villanueva, a quen veñen de outorgar o Premio Francisco Umbral

O dicionario bórdase cos vocábulos da vida, do cotián. Un termo belo, antigo, cóase nunha vella nota de cabaré extraviada nun bulevar. Un neoloxismo escabúllese dun vendedor rueiro distraído no seu verborrea fácil e mundana. Unha estraña pronuncia solicítase dun tuiteiro profuso en abreviaturas.

As linguaxes cantaruxan antes de converterse en canción exacta, en definición obrigada, estrita, en voz enmarcable no dicionario da RAE, escrito con comedimento desde o dicir dos séculos. A fábrica deste libro dilúese nas rúas, nos barrios, nos arrabaldes, nas estratificacións sociais e culturais. Xorde das escamas da literatura, do solfexo da poesía, da vida mesma disfrazada de son e de expresividade no corral ou nos palacios.

As palabras son a maior intuición do ser humano. Coa súa música, o seu significado, a súa metáfora, a súa luz, a súa orixe e o seu inextricable destino, adquiren gloria. No dicionario resultan fermosas, rotundas, sonoras, imbatibles, asombrosas, asombradas, escépticas, patéticas, de réquiem. Utilizadas en distintos contextos, condicionadas á circunstancia do seu uso, imprégnanse, expándense, como salgándose de alcances diversos, adquirindo tons e sabores matizados, conmovedores, inimaxinables. Poden ser breves, terminantes ou iniciais, habitan o misterio e a fondura. Dan forma ás conviccións e aos inconformismos. E evolucionan.

Unha palabra ten máis representacións que as contidas no dicionario. Como sintagma, transcéndeas; como son, transmútase en cada idioma; como sentimento, libérase e revela. Terá un discorrer máis ou menos amplo, será máis ou menos oportuna, pero nunca estará baleira. Non será inocente, ben que poida aparentar inxenuidade. Pampa, por exemplo, é unha palabra chaira, cordial; prolonga o seu significado no virtual para asemellarse ao extenso. Existen palabras suxestivas: ourive, preciosista, auga, choiva. Torturadas: Inquisición. Indomables e indomesticables: guerra, terrorismo, fame, malos tratos, discriminación. Desgastadas: amor, solidariedade. Sobadas: democracia. Estridentes: onomatopeia. Olorosas: almiscre. Tamén as hai grosas, espléndidas, consumidas, sinuosas, máxicas, arcaísmos, mesmo gangas verbais. E decenas de termos sobordan ambigüidade, son propicios ao malentendido.

As voces son portadoras de ensalmos, de adulacións, de críticas. Provocan e salvan contendas. Feren e sangran ás súas vítimas, e enaltécenas até o Olimpo para satisfacción de egos e banalidades. Ás veces son xustas ou de honra e converten os sentimentos espirituais en oracións piadosas. Cantan no poema, choran nos obituarios, ordenan nas leis, condenan e perdoan. Envelénanse, corrómpense, rompen, acaban cambiando de sentido, son usurpadas. Trocan a súa connotación emocional. E no teatro mesmo transmutan en movemento. Aínda na súa amplitude, ás veces, resultan insuficientes.

En silencio non evolucionariamos. Cada palabra intelixente pode ser o principio dunha revolta positiva, dun avance. Necesitamos o valor das palabras para que haxa respecto e un significado exacto para a comprensión e o entendemento, máis aló do conxuntural, anecdótico ou banal.

Os vocábulos enferman, caen en desuso, teñen vidas invisibles. Existen palabras que caen en desuso: estafermo, anomia… Outras, brandean feridas de tránsito, padecen a súa propia afasia, siléncianse. Aínda en estado latente, entre elas dialogan, discuten, ámanse, emiten aromas, soñan, dormen, morren e resucitan no xuízo sumarísimo dos xoves académicos.

Escribino: as palabras son a forza, a maior enerxía emanada do ser humano, a súa creación máis lograda. Son capaces de transformar o mundo, o real e o imaxinario. Un instrumento imprescindible de descrición, mesmo do que aparenta ser inenarrable. Dan conta das cousas que nomean sen ser esa cousa. Poden explicar o universo sen alcanzar a coñecelo. Fixeron comprensible a creación do mundo e ordenarán a súa destrución.

Hai que imaxinarse o instante inaugural de cada palabra, o momento en que o ser humano foi quen de asociar un son a un significado concreto e distinguible. O primeiro en pronunciar endecasílabo, tormenta, ceo… Quen foi o privilexiado que alcanzou Anatolia ou Constantinopla, ou entusiasmo.

Cando inventamos unha palabra, gozamos da autoridade permisiva de Don Quixote, do mesmo Cervantes, pois segundo Juan Gelman, o Caballero da Triste Figura aproba a creación de palabras novas, porque “isto é enriquecer a lingua, sobre quen teñen poder o vulgo e o uso”. Vale.

Os lingüistas, os escritores, os poetas, coas súas achegas e estilos, poden armar os seus mecanos e permitirse o luxo de coleccionar ou regalar intanxibles: personaxes, eclipses de lúa, postas de sol, silencios, miradas cómplices ou furtivas, perfumes e esencias, reconstrucións de cidades míticas. Alcanzan a facelo manexando o tempo, transmutando os días e as noites, superando á propia natureza. As palabras permiten tallar o mundo ao antollo dos creadores e, a cambio, advírtenlles da súa fraxilidade.

Ambiguos ou non, só os académicos e algúns privilexiados son capaces de despezar os vocábulos até as súas raíces, de debullalos con parsimonia e coñecemento do deslenguado. Unha soa palabra pode conter toda a verdade; o verso, a frase, nun libro necesariamente bifúrcanse. O dicionario propende ao exacto, á orde, e a determinar unha definición e o uso das palabras nun tempo determinado.

“Todas as estruturas creadas ao redor da literatura, se as desposuímos de adobíos, quedan en pautas de comportamento lingüístico básico. O teatro é o diálogo; a novela é a narración; a poesía é a exaltación do eu máis íntimo”. Díxoo Darío Villanueva, o mesmo que fixa, limpa e dá esplendor na Real Academia Española da Lingua, que presidiu durante anos. Agora, este insigne sabio galego e español apropiouse de máis tempo para as súas palabras, escritos e conferencias, dese mesmo do que naceu Morderse a lingua, a excelencia reflexiva premiada agora co Francisco Umbral.

O termo preferido de Darío é alba -primeiro, por razóns fonéticas. As palabras son tamén música. No que se refire ao significado, alba, albo, significa “o branco” e na nosa cultura ten connotacións sempre positivas-. A este Villanueva vilalbés, hai que imaxinalo con Camilo José Cela, Gonzalo Torrente Ballester, Guillermo Rojo, xuntos, en persoa ou en libro, paseando un xoves polo Retiro madrileño, entreverando o mundo de palabras con miolo e con sexo, elucubrando sobre Valle-Inclán, descifrando mundos e avatares. Ou acudindo ao enterro dun académico inmortal nos andeis da Costa de Moyano. Ou celebrando a intelixencia de non matar a quen, como a lingua, está moi vivo.

Soñei con posuír un bazar de antiquísimas palabras, pleno de historias por compor, por contar. Cun saldo de adxectivos vellos -por cada dez de raíz común, regalaríanse dúas palabras novas e un adverbio-. Os acentos, gratis. Ao final de tempada, entre todos os compradores sortearíase unha frase feita. Habería palabras brillantes, máis polo seu fondo que pola súa forma, e algunhas gozarían de eufonías varias ao escoitalas con atención. Ao fondo, podería conseguirse un saldo de eloxios escollidos. Por significado, valoraría os menos ambiguos, aínda que non desprezase os propicios á ironía. Pero quizais, entre as máis fermosas voces estarían as que designan illas e paxaros exóticos.

Ese rico almacén atopeino no dicionario, grazas ao traballo excelso de persoas como Darío Villanueva. Para el, longa vida e un termo preciso, suficiente, esclarecedor, necesario, definitivo, unha das miñas palabras preferidas: grazas.