“De piratas e covardes en Terranova”. Antón Luaces

15 Outubro 2020

Antón Luaces

Como quedaba explícito hai uns días nas páxinas do Barbanza, o 9 de marzo de 1995 a historia pesqueira de Galicia comezou a reescribirse con letras de trazo groso, moi groso. É unha liña que soporta a intrahistoria de non menos de tres séculos dos Grandes Bancos de Terranova que fala de buques galegos de todo tipo e traza á vez que o fai de pescadores de aspecto franco e decidido que traballan por diñeiro, obviamente, e por superar unhas condicións de vida que non lles gustaban. Mariñeiros dunha terra brava que izaron a bandeira dunha fraternidade non exenta de rivalidade máis ou menos ben entendida entre galegos, vascos e portugueses que capturaban baleas e cachalotes e que, moi posteriormente, pescaban e elaboraban un bacallau para o que, nas súas respectivas nacións, sempre tiñan mercado. Barcos vascos ou de capital radicado no País Vasco, que enrolaron mariñeiros dunha Galicia excedentaria neste tipo de profesionais e que tiñan referentes claros na provincia da Coruña -as factorías PYSBE, en Ferrol, e PEBSA, na Coruña- con outras distintas no territorio de Biscaia, entre as cales figuraba tamén PYSBE. Son testemuñas toxdos eles dunha longa traxectoria conxunta de homes e barcos de Euskadi e Galicia, marcada tamén pola gastronomía dunha e outra comunidade, co complemento dos veciños portugueses e os seus incribles ” doris”, embarcacións menores que eran as que verdadeiramente pescaban e desde as cales, a base de movemento de bichero, cargaban o barco ata os topes en larguísimas xornadas de traballo sumamente perigoso e mal pago e que os mantiña no caladoiro un mínimo de seis meses, salvo sorte extraordinaria nos lances consecutivos.

Pero aquel 9 de marzo de 1995 comezou a historia ingrata dos fletaneros dunha Galicia que levara a Terranova a máis nova tecnoloxía pesqueira, os buques máis modernos de toda a longa lista de cuantos conformaban as frotas dos mares de NAFO e que marcaron, como digo, con letras de groso trazo a historia dun país, Canadá, que non soubo apreciar no que valía a presenza en augas fóra da súa Zona Económica Exclusiva ( ZEE) dos mellores buques e as máis formadas tripulacións que nunca, nunca , navegasen aquelas augas.

Canadá cometeu un acto de pura piratería ao capturar ilegalmente e mediante o uso de forza armada o fletanero ” Estai”, con base en Vigo e con moitos dos seus tripulantes residentes habituais nas comarcas galegas do Morrazo, Marín e O Barbanza. Un cuarto de século despois deste acto incomprensible e doloroso, aínda hai -mesmo en España- quen baralla os dereitos dos canadenses a esa acción de forza acometida un século e medio máis tarde de que piratería e corsarios arrumbaran as súas frotas en illas hoxe utilizadas para o turismo.

Convén lembrar que cando os baleeiros vascos, con tripulación vasco-galega, alcanzaron augas de Terranova mediado o século XVI, comezaron por si mesmos a explotación desa pesqueira e, máis tarde, a do bacallau. Esta actividade paralizouse en 1713 pola firma do Tratado de Utrech que vetou o acceso a aqueles caladoiros a todo barco con pavillón do Reino de España. Os dereitos históricos a faenar en Terranova eran -e son- evidentes. Pero estes non contaron para os buques de guerra canadenses que tiñan ordes moi concretas de expulsar da zona á frota conxeladora galega.

En 1927, o empresario francés con intereses económicos en Terranova Luís Legasse, creou a sociedade Pesqueiras e Secaderos de Bacallau de España ( PYSBE) na que Legasse, promotor e propietario do 49% das accións, deu paso a accionistas como o Rey Alfonso XIII (co 25% da sociedade) e varios empresarios guipuscoanos que se repartían o restante 26% do accionariado. A frota bacaladera vasca inicial estaba composta polos pesqueiros ” Euskalherría”, “Alfonso XIII”, ” Galerna” e “Vendaval”. A eles sumaríanse en 1929 o “Mistral” e o ” Tramontana”, que desenvolveron a súa actividade en Terranova, Labrador, Groenlandia e Islandia con inmensas masas de bacallau que só barcos da península Ibérica pescaban.

En aquel entón o hoxe Canadá non existía. A súa constitución como Estado concretouse no ano 1962 como unha democracia parlamentaria e monarquía constitucional que Isabel II, raíña de Inglaterra, rexía como Xefa do Estado. Desta intrahistoria canadense hai que destacar que, cando os europeos pisaron por primeira vez o continente norteamericano, os viquingos alcanzárano moitos séculos antes: ao redor do ano 1.000, cando as súas naves arribaron ás costas de Terranova, dominio este que se uniu a Canadá en 1949. Entre os anos 60 e 80 do século pasado, uns 170.000 nenos aborígenes foron secuestrados e separados das súas familias para ser recolocados con familias non aborígenes. Con descendentes de moitos daqueles nenos entre os seus habitantes, San Xoán de Terranova é na actualidade a capital da provincia de Terranova e Labrador, con 155.000 habitantes, e que o momento da denominada “guerra do fletán” tiña como gobernador ao coñecido Brian Tobin.

Ata hai pouco menos de 25 anos, as tripulacións dos bacaladeros españois realizaban en Saint Jonh’ s e Saint Pierre et Miquelon todo tipo de traballos de reparación nos barcos, se pertrechaban de viveres e aveños, á vez que facilitaban ás tripulacións unhas máis que merecidas xornadas de descanso tras un traballo realmente esgotador e no medio de tormentas sen conto que soportaban como podían. Terranova pasou a formar parte da Confederación o 31 de marzo de 1949. Antes da súa entrada na devandita Confederación, era un dominio da Commonwealth británica. Poucos anos antes, a guerra civil española (1936-1939) e a II Guerra Mundial (1939-1945) puxeron fin á actividade pesqueira, co que a frota bacaladera española retornou aos seus portos basee. Algúns dos bous que a conformaban foron artillados e combateron na guerra española nun ou outro bando.

Finalizada a II Guerra Mundial, a frota bacaladera española recuperaba o seu protagonismo nos caladoiros do Gran Banco de Terranova. Pero ata os anos 90 a súa permanencia nas 200 millas da ZEE estivo en dúbida en moitas ocasións. A peor, cando as patrulleiras canadenses dispararon á proa do ” Estai”, acción que se repetiu contra outros fletaneros galegos que acudiran en axuda do primeiro.

Canadá, segundo o testemuño do embaixador español no país norteamericano, chegou mesmo a presentar a presentar por escrito unha declaración de guerra contra España. E España calou. Calou, sobre todo, polas actitudes de Francia e o Reino Unido e a inhibición da Unión Europea neste conflito entre países socios. Tampouco a organización NAFO (integrada por 27 países, entre estes a UE) e de Dinamarca, A Unión Europea, na que España estaba integrada, pouco ou nada dixo respecto diso. E a ONU optou por mirar para outro lado cando lle correspondía manifestarse. Puxo a vista no Norte, cando o referente era o Sur. E Felipe González, naquel momento presidente de España, considerou que o conflito se solucionaría coa colaboración da UE (aínda que non foi así) e enviou a Terranova as patrulleira de altura ” Vigía”, da Armada Española.

Vinte e cinco anos despois deste conflito no que falaron as armas canadenses, e os razoamentos expostos por armadores e tripulantes españois -galegos, neste caso- non se tiveron en conta, nada se pechou. Todo continúa aberto, con máis ou menos sorrisos. Dolorosamente aberto para tripulacións e armadores e o propio pobo galego que viviu con angustia o acontecido en con o ” Estai”, o “Praia de Xartaxéns” e outros barcos de Galicia.

A historia, tres séculos máis tarde da súa chegada a Terranova para capturar baleas, repetíase: aínda que simbólicamente, España volvía queimar ” as súas naves”, esta vez 150 conxeladores galegos con 2.000 homes a bordo obrigados a abandonar unhas augas que Canadá reclamou como “súas” sen razón algunha para facelo, atraída polos beneficios que os “estranxeiros” lograban dun peixe, o fletán negro, que os canadenses nunca pescaran e que talvez só as focas podían dar conta do seu potencial.

Non, a historia non está pechada vinte e cinco anos despois destes feitos. Canadá non reparou o dano causado a Galicia e os galegos. E España non aclarou aínda que foi da declaración unilateral de guerra por parte de Canadá e do papel desempeñado realmente na que ía ser resolución dun conflito no que os galegos nos vimos sós.

Outros artigos

“Un poeta llamado Sémper”. Xosé Antonio Perozo

El mimetismo positivo del correligionario con el líder es un fenómeno en desaparición. Puede ser debido a dos circunstancias. Una, la falta de carisma de la mayoría de los dirigentes políticos de nuestros días. Dos, la proliferación y diversificación de sus presencias...

+

“Mi Buenos Aires querido…”. José Castro López

Mientras escribo suena “Mi Buenos Aires querido” en la voz de Carlos Gardel, elinmortal interprete del tango, la expresión artística única que refleja la identidad deArgentina y de su gente.Mi primera noticia de Buenos Aires se remonta a la ya lejana infancia cuando...

+

Publicidade

Revista en papel

Opinión

“Acisclo Manzano, creador de certezas”. Alberto Barciela

“Acisclo Manzano, creador de certezas”. Alberto Barciela

Me ha conmovido el saber que el padre de Sócrates era escultor. Encontrar formas en la piedra, extraerlas del mármol como hacían Bernini o Miguel Ángel, hacerlas volubles y coloristas como Calder, estilizarlas como Brancusi, estirar formas y tonos como Sol Lewit,...